ასომთავრული: Ⴀსომთავრულის და ნუსხურის ხმარება

Ⴀსომთავრულის და ნუსხურის ხმარება

Ⴗველაფერ ამაზე დაწერილია ბევრი. Ⴅეცდები ძალიან მოკლედ. „Ⴋხედრული“ (ანუ კურსივი, ანუ გაკრული, ანუ სწრაფწერა) ჩამოყალიბდა მე-8 საუკუნეში და მე-11 საკუნისთვის ფართოდ გავრცელდა საკანცელარიო, დიპლომატიურ და სავაჭრო მიმოწერაში. Ⴄსე იგი იმ სფეროში, სადაც საჭირო იყო შედარებით მოკლე ტექსტების სწრაფად წერა. Ⴀმ თვისებით ქართული მხედრული თავისი არსით არაფრით არ განსხვავდება სხვა ევროპულ (ბერძნულ, ლათინურ, სომხურ, სლავურ, რუსულ) ხელნაწერ კურსივულ ასოებისგან.

Ⴋე-14 ს. იწყება მთავრული და ნუსხური ასოების ერთდროული ხმარება სხვადასხვა დანიშნულებით. Ⴈს, რომ მე-18 საუკუნისთვის მკვეთრად იყო გამიჯნული მთავრული და ნუსხური ასოების ხმარება, ნათლად ჩანს Ⴈოანე Ⴁატონიშვილის „Ⴉალმასობიდან“:

“... თავნი, ანუ მუხლნი, ანუ პერიოდნი დაიწყებოდენ წიგნითა ასომთავრულითა ანუ მისვე დიდითა ასოთი. ... აგრეთვე ყოველნი ტაიპნი შაირთანი დაიწყებიან ასომთავრულითა ანუ დიდის ასოთი. ... ყოველნი სახელნი და ნაცუალსახელნი მაღალთა გუამთა ჯერ არიან დაწყებად ასომთავრულითა. ... ყოველნი სახელნი კაცთა, ხელოსანთა, ქალაქთა, მდინარეთა, მეტალთა, ხეთა და ცხოველთა აღწერასა შინა ანუ ისტორიათა სათანადო არს ასომთავრულითა დაწყებად ...“

Ⴋე-19 ს. მეორე ნგახევრიდან მთავრული ასოების ხმარება ქართულ დამწერლობაში წავიდა მრუდე გზით. Ⴚნობილია, რომ გაზეთმა „Ⴃროებამ“1866 წელს ხმარებაში შემოიღო მხედრულებისგან დამზადებული მთავრული ასოები. Ⴀმის შედეგად მთავრული ასოები დამახინჯდა, მაგრამ მთავრული ასოების ხმარების ორთოგრაფიული წესი მაინც ვერ იქნა მიღწეული.

Ⴈს, თუ რა მოხდა, ნათლად ჩანს ქვემოთ მოყვანილ ტაბულებიდან.

Ⴀხლა კი ვნახოთ, თუ რა მოხდებოდა, სხვა დამწერლობებს რომ ევლოთ ამავე გზით. Ⴀსეთი განვითარების შემთხვევაში ამ დამწერლობებში ბეჭდური და ხელნაწერი ასოები არ უნდა განსხვავებულიყვნენ ერთმანეთისაგან. Ⴈქნებოდა ერთიანი, ხელნაწერი მოხაზულობის ასოები. Ⴄ. ი., ხელნაწერის საფუძველზე შექმნილი ასოები შეასრულებდნენ ბეჭდური ასოების ფუნქციას. Ⴆუსტად ასეთი მდგომარეობა გვაქვს ამჟამად ქართულ დამწერლობაში. Ⴀმ შემთხვევაში მივიღებდით შემდეგს.

Ⴕართული დამწერლობის გრაფიკა ბუნებრივად რომ განვითარებულიყო, დღეისათვის მივიღებდით შემდეგ შედეგს:

Ⴑწორედ ასეთი მიმართულებით უნდა განვითარებულიყო ქართული დამწერლობის გრაფიკა!

Ⴐატომ არ განსხვავდება დღევანდელ ქართულ დამწერლობაში ბეჭდური და ხელნაწერი ასოები? Ⴈმიტომ, რომ დღევანდელი ბეჭდური ასოები ფაქრიურად წარმოადგენენ ხელნაწერ ასოებს, რომლებიც იხმარება ბეჭდურის სახით. Ⴄ. ი., მათი უფრო მეტად გამარტივება, რაც წარმოადგენს ხელნაწერი ასოს არსს, შეუძლებელია.

Ⴃღეისათვის ჩვენ მოგვეპოვება ქართული ასოების სამი ნაირსახეობა: მთავრული და ორი სასტრიქონო: კუთხოვანი (ნუსხური) და მგვლოვანი (მხედრული).

Ⴘემდეგ სურათებში ნაჩვენებია ის მიმართულება, რომლითაც ამიერიდან უნდა განვითარდეს ქართული დამწერლობის გრაფიკა!

Ⴉიდევ ერთხელ მოკლედ იმაზე,
თუ რა მოხდა მე-19 ს. 60-ან წლებში

Ⴋთავრული და სასტრიქონო ასოების ხმარებას Ⴑაქართველოში მე-19 ს. მეორე ნახევრამდენ ჰქონდა კარგა ხნის ისტორია. Ⴋე-19 ს. 60-ნ წლებში მთავრულების ხმარება ქართულ დამწერლობაში წავიდა მრუდე გზით. 1866 წ. დაარსდა გაზეთი „Ⴃროება“, რომელმაც განიზრახა გაზეთის ფურცლებზე გაეტარებინა მთავრული ასოების ხმარების ორთოგრაფიული წესი. Ⴋაგრამ იმის მაგივრად, რომ მთავრულებად გამოეყენებინათ ბუნებრივი ასომთავრულები, აიღეს მხედრული ბეჭდური შრიფტი და მისგან გააკეთეს მთავრულები.

Ⴄ. ი., ოთხხაზოვანი მხედრული ასოები გადააკეთეს ორხაზოვნად, რის შედეგადაც ყველა ასო გახდა ერთი სიმაღლის. Ⴘუა ტანის ასოები (ა, თ, ი, ო) გაიწელა და დაგრძელდა, მთლიანი ტანის ასოები (ქ, წ, ჭ) შეიკუმშა, ქვედა ტანის ასოები (გ, დ, ე, ვ, კ, ლ, ჟ, ტ, უ, ფ, ღ, ყ, ც, ჯ) ამოუდგნენ გვერდით ზედა ტანის ასოებს (ბ, მ, ნ, პ, რ, ს, შ, ჩ, ხ, ჰ). Ⴋხედრულმა ასოებმა მიიღეს არაბუნებრივი დამახინჯებული სახე.

«Ⴃროების» ამ აქტმა ვერ მიაღწია თავის მიზანს, რადგან ამ ახლად გაკეთებული ასოების ხმარება სათაურებში და ტიტულებში კი შეიძლებოდა, მაგრამ მათი ხმარება შიგ ტექსტში იყო შეუძლებელი, ვინაიდან ოთხხაზოვანი და ორხაზოვანი ზედა ტანის ასოების გარჩევა შეუძლებელია. Ⴄს ნათლად ჩანს ქვემოთ მოყვანილ სურათზე.

Ⴕვემოთ მოყვანილია მაგალითი Ⴈ. Ⴂოგებაშვილის 1865 წლის „Ⴕართული ანბანი ... .“-დან. Ⴗოველი ახალი სტრიქონი იწყება სატიტულო (ორხაზოვანი მხედრული) ასოთი, მაგრამ ზედა ტანის ასოები ვერ აღიქმება როგორც მთავრული, რადგან ეს ასოები არაფრით არ განსხვავდებიან ოთხხაზოვან მხედრულისგან. Ⴋარჯვნივ იგივე ტექსტი ასომთავრულის გამოყენებით. Ⴋესამე მაგალითი ოთხხაზოვანი მხედრულებით.

Ⴀმ სამი მაგალითიდან რომელი უფრო ფუნქციონალურია? Ⴋესამე ვარიანტი გამორიცხულია! Ⴎირველი ვარიანტი ნაწილობრივ (სანახევროდ) ფუნქციონალურია, რადგად ზოგი მთავრული განირჩევა, უფრო მეტი კი არა. Ⴋეორე ვარიანტი კი, ჩემი აზრით, ფუნქციონალურობის თვალსაზრისით ძალიან კარგია.

Ⴋაშასადამე, ორთოგრაფიული მიზანი ვერ იქნა მიღწეული, და ამ ახლად გაკეთებულ ასოებს ან საერთოდ არ ხმარობდნენ, ან იშვიათად მხოლოდ სათაურებში. Ⴁოლოს და ბოლოს, ასეთი გაუაზრებელი ექსპერიმენტების შედაგად დაინერგა უმთავრულო ტექსტის ხმარების წესი, რომელიც მე–20 საუკუნის განმავლობაში იქცა ერთადერთ მისაღებ წესად ქართული წერისათვის.

Ⴓნდა ითქვას, რომ „Ⴃროებას“ სულაც არ უნდოდა ასეთი შედეგის მიღება. Ⴋას უნდოდა მთავრულასოებიანი ტექსტების დანერგვა, მაგრამ თავისებურად. Ⴐაც გამოვიდა, ჩვენ ვხედავთ ნათლად. Ⴂამოვიდა კი ის, რომ ქართულმა დამწერლობამ დაკარგა მოქნილობა და ძალა. Ⴃა ამას მოჰყვა მეორე უბედურება — თანამედროვე ქართველები ძირფესვიანად მოსწყდნენ თავიანთ წარსულს. Ⴇითო ოროლა მეცნიერის გარდა ვერავინ ვერ კითხულობს ჭეშმარიტი ასოებით დაწერილ ტექსტებს. Ⴉითხვას ვინღა ჩივის, ვერც კი სცნობენ რომ ქართულია. Ⴀქ აღარაფერს ვამბობ იმაზე, რომ უცხო, ახლო მდგარი ერები, ბუზანკალებივით დასცქერიან ამ უპატრონოდ დარჩენილ სიმდიდრეს და ჯერჯერობით არ იციან, როგორ მიითვისონ იგი. Ⴇუ ჩვენ მომავალშიც გამოვიჩინეთ ბლურჩობას, მიტაცების ხერხს აუცილებლივ გამონახავენ. Ⴀმაში ეჭვი ნურავის შეეპარება.

Ⴒერმინი „მხედრული მთავრული“

Ⴙემი აზრით, ეს იგივეა, რომ ვთქვათ: „ცხელი ცივი“, ნათელი ბნელი“. Ⴇუ ცხელია, ამავე დროს ვერ იქნება ცივი. Ⴇუ მხედრულია, რაც არ უნდა ატრიალო, გინდა ყირაზე დააყენე, მთავრული ვერ გახდება.

Ⴀმ ახლად შექმნილ ასოებს ყოველთვის უწოდებდნენ „სატიტულოს“ ან „სასათაუროს“. Ⴋათი ნამდვილი სახელწოდება კი არის „ორხაზოვანი მხედრელი“, განსხვავებით ჩვეულებრივი მხედრულისგან, რომელიც არის „ოთხხაზოვანი მხედრული“.

Ⴆემოთ ხსენებული მიზეზების გამო „ორხაზოვანი მხედრელის“ ხმარება ორთოგრაფიული დანიშნულებით შეუძლებელია. Ⴈყო მათი დანეგრგვის მრავალი ცდა ამ ასოების შექმნის პირველსავე თვეებიდან, როდესაც მიხვდნენ, რომ ტექსტში მათი ხმარება შეუძლებელია. Ⴕვემოთ მომყავს ამის მაგალითი.

Ⴈაკობ Ⴂოგებაშვილი „Ⴃედა Ⴄნის“ გამოცემებში ცდილობდა სატიტულო ასოების შიგ ტექსტში ხმარებას მთავრულების დანიშნულებით: წინადადების დასაწყისში და აგრეთვე საკუთარ და პირად სახელებში. Ⴂარჩევის გასაადვილებლად ეს ასოები ოდნავ გადიდებულია და ჩამუქებული. Ⴀსეთი ხერხი ნახმარია იმიტომ, რომ ზედა ტანის („ბ ზ მ ნ პ რ ს შ ჩ ძ წ ხ ჰ“) სასტრიქონო და სატიტულო ასოები არ განირჩევიან ერთმანეთისაგან. Ⴀსეთი ხერხი ნახმარია „Ⴃედა Ⴄნის“ მომდევნო გამოცემებშიც.

Ⴕართული ასოების სხვა „ევროპულ“ დამწერლობების
ასოებთან იდენტურობის ამსახველი ტაბულები.